ଜେପି ଦାସ: ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଭୂତିରୁ ସାହିତ୍ୟିକ ସୃଜନଶୀଳତା

ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଜେ. ପି. ଦାସ (୧୯୩୬–୨୦୨୬) ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି । ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ଜୀବନ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ସହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଯୋଡ଼ିଥିଲା, ତଥାପି ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ପ୍ରବନ୍ଧ, ମତବାଦ କିମ୍ବା ଆନେ୍ଦାଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଜଣେ କବି, ଔପନ୍ୟାସିକ, ନାଟ୍ୟକାର ଏବଂ ଗବେଷକ ଭାବରେ ସେ ନିଜର ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଭୂତିକୁ ସୃଜନଶୀଳ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ; ଯାହା କ୍ଷମତା, ଅସମାନତା ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣ ନୀତିର ମାନବିକ ପ୍ରଭାବ ଉପରେ ଗଭୀର ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲା ।
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୈତିକ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ପରୋକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ କିମ୍ବା ସଂସଦୀୟ ବିତର୍କରେ ଭାଗ ନନେଇ, ଜେ.ପି ଦାସ ସାହିତ୍ୟକୁ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଫଳନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ୟା ସହ ସାହିତ୍ୟର ସମ୍ପକର୍କୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ କରିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରତିଭାର ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ଜଣେ ଆଗଧାଡ଼ିର ‘ପ୍ରଶାସକ-ସାହିତି୍ୟକ’ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାର ଖୁବ୍ କମ୍ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଚାକିରି ଜୀବନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାହିତି୍ୟକ ଜୀବନକୁ ସଫଳତାର ସହ ଆପଣେଇ ପାରିଛନ୍ତି । ଦାସ କେବଳ ଏହି ବିରଳ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ହାସଲ କରିନଥିଲେ, ବରଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଭୂତି କିଭଳି ସାହିତି୍ୟକ ବୋଧଗମ୍ୟତାକୁ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ କରିପାରେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ ।
ସରକାରୀ ସେବାରେ ଥିବା ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମତା, ଶାସନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଫଳତାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ସହ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲା । ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ସୃଜନଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ସେ ସମାଜକୁ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରାମାଣିକ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରିପାରିଥିଲେ ।
ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ଲେଖକମାନଙ୍କ ଭଳି, ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବିଚାରଧାରା କିମ୍ବା ନୀତି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି, ଜେ.ପି ଦାସ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ଗଳ୍ପ, ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ମାନବୀୟ ଅନୁଭୂତି ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ସାହିତ୍ୟ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଳୀୟ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ନରଖି ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ସମୀକ୍ଷାର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇପାରେ । ତାଙ୍କର ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ପାଠକମାନଙ୍କୁ ସେହି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ କ୍ଷମତାର ଗଠନମୂଳକ ଶୈଳୀ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଏବଂ ସାମୂହିକ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।
ଇତିହାସ ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଥିଲା ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟର ମୂଳ ଆଭିମୁଖ୍ୟ । ଏହି ଆଭିମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ ‘ଦେଶ କାଳ ପାତ୍ର’ରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଏହି କାଳ୍ପନିକ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଔପନିବେଶିକ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ । ରାଜନୈତିକ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ସମୟକ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ କିଭଳି ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି । ଇତିହାସ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବାସ୍ତବତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥିଲା, ଯାହା ପାଠକମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ତାଙ୍କର ସେହି ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛି ଯେ, ସାହିତ୍ୟ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଇସ୍ତାହାର କିମ୍ବା ବାଦ-ବିବାଦ ତୁଳନାରେ ରାଜନୈତିକ ସତ୍ୟକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବରେ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ । ଇତିହାସ, ସ୍ମୃତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅନୁଧ୍ୟାନକୁ ଏକତ୍ର ଗୁନ୍ଥି ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତନର ପରିସରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ସୃଜନ ଧାରା ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିଲା ୧୯୬୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଭୟଙ୍କର ମରୁଡ଼ି ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ କଳାହାଣ୍ଡିର ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଭୋକ ଶୋଷ ଏବଂ ଅଭାବ ଅନଟନକୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଘଟଣା ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ଛାପ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କଳାହାଣ୍ଡି ତାଙ୍କ ସାହିତି୍ୟକ କଳ୍ପନାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରତୀକଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା, ଯାହା କେବଳ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାସନ ଏବଂ ବିକାଶର ବିଫଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଉଥିଲା । କଳାହାଣ୍ଡିକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର କବିତା ଏବଂ ଚିନ୍ତନ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ନେତିବାଚକ ସ୍ଥିତିକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲା । ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ପ୍ରଶାସନିକ ଅପାରଗତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅବହେଳାର ମାନବୀୟ ଦିଗ ପ୍ରତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକଷର୍ଣ କରିଥିଲେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିର ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକମାନଙ୍କୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସନ୍ତୁଳନ, ଗ୍ରାମୀଣ ସମସ୍ୟା ଏବଂ ବିକାଶର ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାର ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଖାଇଥିଲେ । କଳାହାଣ୍ଡି କେବଳ ଏକ ଭୌଗଳିକ ସ୍ଥାନ ହୋଇ ରହିଲା ନାହିଁ, ବରଂ ଆଧୁନିକ ଶାସନର ବିରୋଧାଭାସର ଏକ ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଗଲା ।
ଜେ.ପି. ଦାସଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କ ସମାଜବାଦୀ ଏବଂ ମାନବବାଦୀ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରିଥିଲା । ନିଜର ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନରେ ସେ ସଦାବେଳେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ କବିତା ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ କେବଳ ନାନ୍ଦନିକ କଳା ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସାମାଜିକ, ନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ସବୁବେଳେ ସମାଜର ଅବହେଳିତ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତଥା ସୁବିଧାବାଦୀ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା ।
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନେକ ଯୁବଓଡ଼ିଆ ଲେଖକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ କଳାତ୍ମକ ଅଭିନବତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଭିତରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ଯଦିଓ ଦାସ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ବନ୍ଧା ନଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା ଯାହା ନ୍ୟାୟ, ଅସମାନତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ପ୍ରତି ସଜାଗ ଥିଲା । ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରହି ସମାଜରେ ସାହିତ୍ୟର ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ବ୍ୟାପକ ବିର୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ, ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ, କବିତା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗବେଷଣା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ମୁଖ୍ୟ ସଫଳତା ଏକ ଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିଲା । ସେ ଓଡ଼ିଶାର କଳା ପରମ୍ପରା, ବିଶେଷ କରି ‘ପଟ୍ଟଚିତ୍ର’ର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ସମ୍ମାନିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଯେତିକି ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତନର, ସେତିକି ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ କଳା ଇତିହାସର ମଧ୍ୟ ।
ସୃଜନଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହୀ ଥିବା ଆଜିର ପ୍ରଶାସକ ଏବଂ ପେସାଦାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସଦା ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ । ଆଇ.ଏ.ଏସ. ଚାକିରି ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସାହିତ୍ୟ ସେବାରେ ସମର୍ପିତ କରିବାର ତାଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବୌଦ୍ଧିକ ଏବଂ କଳାତ୍ମକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ବିରଳ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ସମ୍ମାନ, ଯେପରିକି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ମାନ’, ତାଙ୍କର ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଯଥାଥର୍ତାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ । ସେହିଭଳି ୧୯୯୧ ମସିହାରେ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ତାଙ୍କର ମନା କରିଦେବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ସ୍ୱାଧୀନ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା ।
ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜେ.ପି. ଦାସଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରଶାସକ – ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ରହିଛି, କାରଣ ସେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ସାହିତ୍ୟ କିଭଳି ଭାବେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସୂକ୍ଷ୍ମ କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇପାରେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶାସନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଉପରେ ତାଙ୍କର ଲେଖାଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ବିକାଶମୂଳକ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋଚନାରେ ଆଜି ବି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ । ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଭୂତିକୁ କଳାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ସେ ଏଭଳି ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଯାହା ନାନ୍ଦନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ସେତିକି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୈତିକ ସାହିତ୍ୟକୁ ଜେ.ପି. ଦାସଙ୍କ ଅବଦାନ କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ‘ନୈତିକ କଳ୍ପନା’ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ପ୍ରମାଣିତ କରିପାରିଥିଲେ ଯେ ସାହିତ୍ୟ ନିଜର କଳାତ୍ମକ ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ନଷ୍ଟ ନକରି ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରେ, ଅନ୍ୟାୟକୁ ପଦାରେ ପକାଇପାରେ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବୋଧଗମ୍ୟତାକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିପାରେ ।
ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ଲେଖାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଶାସନ, ଇତିହାସ ଏବଂ ମାନବିକ ଅନୁଭୂତି ପରସ୍ପର ସହ ମିଳିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଭାସ୍କର ପରିଛା
୯୩୩୭୫୦୮୫୯୨ //bknatuu@yahoo.co.uk

Comments

0 comments